تبلیغات
باران یاس - با كودك بیش‌فعال چه‌كنیم؟
تاریخ : شنبه 11 شهریور 1391 | 12:00 | نویسنده : فاطمه غلامی

با كودك بیش‌فعالم چه‌كنم؟

در جهان امروز بسیاری از بیماری‌های اختلال رفتاری مانند بیش‌فعالی (ADHD) در نخستین سال‌های كودكی، یك معضل اجتماعی محسوب می‌شود زیرا برخی از این كودكان علاوه بر این كه از بدو تولد با گریه و حركات‌ ناموزون باعث سردرگمی والدین و پزشكان می‌شوند، مشكلاتی از قبیل عدم كنترل گردن از ابتدای تحرك نیز دارند.
 
 

در چنین مواقعی اگر پزشك متخصص تجربه كافی از مسائل تكاملی داشته باشد، می‌تواند حتی از سن شش ماهگی تا دو سالگی مشكوك به این اختلال شود. همچنین والدین نیز می‌توانند با مشاهده افزایش تحركات بی‌هدف كودكان‌شان در شناسایی این اختلال به پزشكان كمك كنند. اصولا علائم ظاهری این اختلال از سن حدود دو تا سه سالگی براحتی برای هر شخصی قابل تشخیص است زیرا در این سنین است كه حركات بی‌هدف، نامربوط و بی‌اختیار در این كودكان مشاهده و از این سنین است كه برچسب بیش‌فعالی به این كودكان زده می‌شود، اما سوالی كه بیشتر ذهن‌ها را متوجه خود می‌كند، این است كه چرا برخی كودكان دچار اختلال بیش‌فعالی می‌شوند؟ مگر در مغز این افراد چه حوادثی اتفاق افتاده است كه آنان را مبتلا به این عارضه كرده و كنترل حركات را از دستان آنان خارج می‌كند؟ از همه مهم‌تر چرا این نوع اختلال رفتاری، یك معضل جدی اجتماعی محسوب می‌شود؟

معمولا اختلال بیش‌فعالی بنابر دلایل متعددی مانند مسائل ژنتیكی و مشكلات صدمات مغزی همچون عفونت‌های مغزی و نارسایی تكاملی مغزی (تولد زود هنگام نوزاد در 37 هفته و وزن كمتر از 2500 گرم) به وجود می‌آید. هر چه این نارسایی‌ها بیشتر باشد، امكان اختلال اشكالات رفتاری بیشتر می‌شود. بتازگی مستندات قوی علمی با به‌كارگیری مانیتورهای مختلف در سنین كودكی بویژه زیر سه سال نشان داده‌اند كه ساختار مرحله به مرحله توجه و تمركز این كودكان به وسیله كاربرد زودرس تصویرهای مجازی به هم ریخته می‌شود یعنی هنوز ساختار دید اجسام واقعی برای مغز این كودكان شكل نگرفته است.این كودكان با به‌كارگیری مانیتورهای گوناگون، این اجسام را از طریق صفحه‌های مانیتور (تلویزیون، كامپیوتر و موبایل) مشاهده می‌كنند. به باور آنها این اجسام مجازی بصورت واقعی دیده می‌شوند.

مشخصه‌های یك كودك بیش‌فعال

بیش‌فعالی دو جزء اصلی دارد. یك جزء آن اشكال در توجه و تمركز و جزء دوم آن به صورت تحركات بیش از حد است. بیش‌فعالی بر حسب شدت آن به انواع مختلف تقسیم می‌شود. با وجود این كه مساله مشكلات توجه و تمركز، موجب صدمات تحصیلی و رفتاری می‌شود، نوع پرتحركی این عارضه بیش از همه در جامعه ملموس‌تر و مشهود است.

برای فهم بهتر پرتحركی و ارتباط آن با اشكالات تمركز، بهتر است ابتدا به فرآیند اشكالات سیستم مغزی، نخاعی به زبان ساده پرداخته شود. به طور فرضی نیمكره‌های مغز را از وسط پیشانی تا انتهای پشت سر به صورت باز شده مجسم و هر نیمكره را به شكل یك پله هندوانه تشبیه می‌كنیم. اگر این هندوانه را از ناحیه پوست و خارج آن بنگریم، در وسط قسمت پوست خارجی این نیمكره (هندوانه فرضی) شیاری وجود دارد.این شیار باز نیم پله هندوانه را تقریبا به دو جزء تقسیم می‌كند كه به آن شیار مركزی گفته می‌شود. اطراف این شیار دو شكنج وجود دارد؛ قسمت عقبی را منطقه اولیه و اصلی حسی و قسمت جلویی آن را منطقه حركتی می‌گویند. این مناطق مسئول اولیه انجام اعمال حسی و حركت هستند. پیام‌های تمام حس‌های بدن، سر و صورت ابتدا به مراكز اصلی و اولیه حسی می‌رسد و پس از آن هر گاه حركتی انجام بگیرد این دو منطقه ناحیه اصلی مسئول اجرای حركات می‌شوند. در شرایطی كه حركات با كنترل كامل انجام شود، منطقه‌ای زیر نیمكره‌های مغز، درست بالای ساقه مغز وجود دارد كه دارای پنج منطقه تجمع عصبی (هسته‌های قاعده‌ای مغز ) است. بین این هسته‌ها ارتباط بسیار پیچیده و متنوعی وجود دارد كه با واسطه‌های شیمیایی متعدد، این ارتباط كنترلی را شكل می‌دهند. در مجموع اعمال اولیه آنها كنترل اعمال حركتی، احساسی و شناختی است.

در مرحله اول، این منطقه دستور می‌دهد اعمال حركتی چگونه انجام شده و از نظر بار احساسی، شناختی و عمل حركتی در چه حدود و میزانی اجرا شود. افرادی كه این منطقه‌شان خوب كنترل نمی‌شود، معمولا در حرف زدن، مقدار صحبت‌كردن و نوع صحبت‌كردن، كنترل كمی داشته یا اصلا كنترلی ندارند.

در عمل حركتی، عملكرد كورتكس فرد به حد مناسب كنترل می‌شود. مثلا یك بسكتبالیست یا یك والیبالیست زمانی می‌تواند به قهرمانی برسد كه علاوه بر مهارت بازی به چگونگی و نوع حركات دست و پای خود نیز كنترل كاملی داشته باشد. گاهی هنگام بازی، بعضی بازیكنان اعمال و حركات هنرمندانه اجرا می‌كنند كه این اعمال ظریف و كنترل‌شده آنها به وسیله این هسته‌ها انجام می‌شود.

دیده می‌شود كودكان بیش‌فعال در اجرای اولیه این كنترل اشكال دارند. كنترل این قسمت باید در دو تا چهار سال اولیه عمر شكل بگیرد. بنابراین لازم است در این سن برنامه توانبخشی كنترل اعمال اولیه حركتی شكل گیرد.

پس از این دو ناحیه و هسته‌های قاعده‌ای مغز، جلوی قسمت اولیه منطقه حركتی، منطقه ثانویه حركتی (مسئول چگونگی انجام حركات مختلف ) و جلوتر از آن نیز منطقه تفكری حركت قرار دارد.

در ناحیه تحتانی این منطقه، شكنجی (درست قسمت داخلی هندوانه فرضی) وجود دارد كه به آن شكنج هلالی یا شیار «سینگولا» گفته می‌شود.

سمت جلویی آن دو ناحیه دارد كه تعیین می‌كند انجام چه حركتی خوب یا بد است.

تعادل عملكردی این دو ناحیه در عمق ناحیه تفكری حركتی به هم می‌ریزد.

این كودكان نمی‌توانند اختلالات خوب یا بد را هنگام حركت تشخیص دهند. لازم به ذكر است، این بدعملكردی حركتی حتی در حركات چشم نیز وجود دارد. این موضوع خود می‌تواند مزید بر ارتباط تنگانگ بیش‌فعالی با اختلال توجه و تمركز باشد.

این كودكان درمان می‌شوند

ابتدا لازم است برای تكامل سیستم توجه و تمركز كودك در سه ماهه اول زندگی، بوسیله نورهای سایه و روشن، سیستم اولیه نوری توجه و تمركز كودك را تقویت كنیم. برای تحقق این كار ضروری است كه سطح ساقه مغز در شرایط نور بسیار محدود و حتی تاریك قرار داده شود. بخصوص با به‌كاربردن سیستم بینایی در فضای تاریك، این سیستم به مناسب‌ترین مسیر تكاملی توجه و تمركز هدایت خواهد شد. بعد‌ها این مسیر برای دیدن شكل حقیقی اجسام، سرعت و عمق به كار گرفته می‌شود. به همین دلیل لازم است سیستم بینایی شیرخوار در سه‌ماهه اول تحت بررسی قرار گیرد.

چنانچه از ابتدای تولد شیرخوار، سلول‌های مخصوص توجه و تمركز بخوبی شكل نگیرد، پایه‌های اولیه دیدن برای توجه آنی و تمركز فوری كودك مورد آسیب قرار خواهد گرفت. در سنین بالاتر از سه‌سالگی ضرورت تكامل این سلول‌ها برای توجه و تمركز و دیدن اجسام واقعی در بازی‌های كودكانه مشاهده می‌شود، اما با دیدن بازی‌های كامپیوتری، اجسام مجازی مانند بازی‌های مختلف جنگی و خشونت‌های مجازی داخل بازی به اشتباه در ذهن این كودكان واقعی جلوه داده می‌شود. مستندات، تحقیقات علمی و یافته‌های روزافزون علم اعصاب كودكان نشان داده است كه سیستم توجه و تمركز كودكان محیط‌های شهری با قرارگرفتن زیر چراغ‌های پرنور و مشاهده صفحات مانیتوری از ابتدا دچار لطمه و صدمات شدید می‌شود. بنابراین بهترین شرایط ارتقای تكامل اعصاب كودكان زیر سه و چهار سال، بازی با اجسام واقعی و قرارگرفتن در محیط تاریك است. به همین دلیل دیده می‌شود سلول‌های تاریكی (سلول‌های استوانه‌ای) كودكان فقیر شهرستانی با وجود گرفتاری‌های متعدد والدین‌شان مانند فقر و كار زیاد و رسیدگی‌نكردن درست تربیتی و آموزش، صحیح‌تر شكل می‌گیرد زیرا سلول‌های این كودكان از شیرخوارگی با نور چراغ نفتی تكامل یافته و اكثرا برای دیدن اجسام و پیمودن راه‌های خشن و پرخاك و خاشاك و ناهموار مجبور بودند به دقت این سلول‌ها را به كار گیرند تا سنگی زیر پایشان گیر نكند كه منجر به صدمه و شكستگی اندام آنان شود. همچنین این كودكان در بازی‌های كودكانه خود از اجسام طبیعی مانند گل، خاك، شن، چوب و اشیای قابل دسترس استفاده كرده‌اند كه در تكامل این سلول‌ها بسیار موثر است.

نقش توانبخشی در درمان

توانبخشی با درست‌كردن فرآیندهای حسی و تنظیم اعمال حركتی و تعریف تمام اعضای بدن می‌تواند بمرور و بتدریج به توانمندی‌های قابل توجه برسد. بعنوان مثال اگر كودك را در استخری قرار دهیم كه نور استخر مختصر باشد و با او بازی كنیم، دیگر در كودك آن حالت جست و خیز و تحركات بی‌هدف كمتر مشاهده می‌شود. بلكه او بیشتر به شما و دست شما كه برای او به كار می‌گیرید، توجه می‌كند و بمرور متوجه بدن خود می‌شود و پس از آن با اختیار مغز، دست‌ها و پاهایش را به حركت درمی‌آورد. چنانچه از علوم اعصاب و تمرینات توانبخشی بخوبی استفاده شود، بتدریج توجه و تمركز و اعمال حركتی كودك طبق تصمیم‌گیری او انجام خواهد شد، اما اگر فرآیند غیرطبیعی (پاتولوژیك) ادامه یابد و كودك به شش یا هفت سالگی برسد، در آن صورت علاوه بر تثبیت اشكالات ذكرشده، اعمال و حركات بی‌هدف چشم و دست و پا، در مخچه كودك سازمان و جایگاه خاص خود را پیدا می‌كند و اصطلاحا عادت او خواهد شد. در این صورت اقدامات توانبخشی، هم به زمان بیشتری احتیاج دارد و هم نسبت به سنین پایین كم‌اثرتر خواهد شد. علاوه بر آن، كودك از نظر احساس‌شناختی، آموزشی و حتی صحبت‌كردن نیز دچار اشكال می‌شود و به كلاس‌های متعددی نیاز پیدا خواهد كرد و مقدار بهبودی نیز بسیار مختصر و نامحسوس می‌شود. بنابراین، بهترین زمان تاثیر توانبخشی روی كودكانی با اختلال رفتار، سنین پایین است؛ زمانی كه حتی پزشكان نیز به طور مشكوك برچسب بیش‌فعالی را به كودكان می‌زنند.

دكتر حسین كریمی

متخصص توانبخشی اعصاب اطفال

جام جم آنلاین




طبقه بندی: دانستنیهای پرستاری،